نام کتاب : بلاغت تصویر

نویسنده : دکتر محمود فتوحی

ناشر : سخن

چاپ اول : ١٣٨٦

نویسنده: محمود فریامنش

□

 

در کتاب حاضر، نویسنده کوشیده است فن تصویرگری  در سبک‌های شعری  را  به مطالعه گیرد تا تفاوت مبانی و اصول آن‌ها اشکارتر شود.  برای این هدف بحث را بر مدار  سبک‌های شعری فارسی و تطبیق  آن‌ها با مکتب‌های اروپایی نهاده است. نویسنده در هر بخش پس از بحث درباره‌ی مبانی سبک شعری از ماهیت تصویر در آن سبک،  کارکرد  تصویر و  مبانی معرفتی آن  و نیز جایگاه آن در بافت شعر سخن گفته است. در این کتاب سعی نویسنده بر آن  بوده تا مفهوم برخی  اصطلاحات  بلاغی را با تکیه بر دیدگاه‌های موجود روشن‌تر گرداند. در خلال کتاب به روشنی در می‌یابیم  که مبانی معرفتی و زیبایی‌شناسیک تصویر در هر سبک از اساس با دیگر سبک‌ها متفاوت است. شایان ذکر است که مراد از مبانی معرفتی ، فلسفه‌ی هستی‌شناسیک و شیوه‌ی نگرش به جهان و اشیاء و روش تخیل است. مسلما ً نوع جهان‌نگری در هر یک از سبک‌های هنری، شیوه‌ی نگاه هنرمند به جهان و اشیاء و نیز روش  خلاقیت  و تخیل و تصویرگری  او را شکل می‌دهد. از دیگر سو، کارکرد  تصویر نیز در هر سبکی با دیگر سبک‌ها تفاوت دارد و در دوره‌ها و مکتب‌ها و سبک‌های  مختلف ادبی دگرگون می‌شود. تصویر در  دوران آغازین شعر فارسی، ابزاری‌ست در خدمت اندیشه. چرا که در دوره‌ی کلاسیک تصویر (تشبیه  و استعاره و مجاز) ابزاری‌ست برای بیان و توضیح اندیشه و تقریر مقصود شاعر ، و در نتیجه تصویر در حاشیه‌ی خلاقیت ادبی قرار می‌گیرد و صرفا ً ابزاری  می‌شود در خدمتِ معنی . اما در گذر زمان تصویر به تدریج از کناره به مرکز خلاقیت ادبی تغییر جا می‌دهد، و کم‌کم  نقش ابزاری را  کنار می‌گذارد و نهایتاً، خود به یک امر مستقل بدل می‌شود که خلاقیت بر مدار آن می‌چرخد. چنان‌که در سبک‌های رمانتیک و سمبولیک مشهود و انکارناپذیر است. همچنین، تصویر در نگاه ایماژیست‌ها، خود یک هدف است و شعر تنها برای خلق آن به نگارش در می‌آید. به همین ترتیب، هنگامی که به دوران مدرن و عصر سوررئالیسم نزدیک می‌شویم، تصویر پدیده‌ای محض، مستقل و یگانه می‌شود که با هیچ چیز دیگر ارتباط ندارد.

نویسنده در هر فصل بخشی را به بررسی جایگاه تصویر در بافت شعر -  نه به مفهوم گسترده -  اختصاص  داده است، و تنها به بررسی تناسب میان تصویرها  با هم و جای‌گاه آن‌ها در کلیت شعر یا آثار شاعر محدود شده است. از آن‌جا که وجود شباهت‌های فراوان میان تجربه‌های شعر فارسی و دیگر ملل را نمی‌توان منکر شد، نویسنده بر اساس همین اصل به بررسی تطبیقی مبانی مکتب‌های  غربی با ادبیات فارسی  پرداخته است.

 بنا به باور  دکتر  فتوحی، یکی از نکاتی  که در این بررسی حاصل آمده، مسأله‌ی غلبه‌ی نظریه‌پردازی  بر خلاقیت در روزگار مدرن است.  در تاریخ هنر معاصر گاه، نظریه‌های شعری خواندنی‌تر و ماندنی‌تر از شعرهایی ‌ست که بر اساس آن نظریه‌ها نوشته شده‌اند. همو، به عنوان  مثال،  نظریه‌های  ویلیام  باتلر ییتس درباره‌ی سمبل و تخیل،  آراء  آندره برتون درباره‌ی سوررئالیسم و بیانات ازرا پاوند درباره‌ی ایماژیسم را یادآور می‌شود، که بسیار شاعرانه است. به هر روی، نگارنده‌ی کتاب کوشیده است تا با استمداد از نظریه‌های بلاغی، روند تجربه‌های خیال را در شعر  -  خاصه شعر فارسی  -  صورت‌بندی کند و تجربه‌های شعری را از منظر تحول  خیال و ادراک زیبایی‌شناسی بررسی کند و ضرورت تدوین برنامه‌های متنوع برای پژوهش در زیبایی‌شناسی تجربه‌ها و متن‌های متنوع  را طرح نماید.